I. Informacje ogólne

Mongolia jest krajem obszarowo 5-krotnie większym od Polski (1,5 mln km kw), graniczącym z dwoma potężnymi sąsiadami – Rosją i Chinami, znacznie oddalonym od morza, z bardzo niską gęstością zaludnienia, wynoszącą 1,6 osoby na km kw. Kraj wyżynny i górzysty, z bardzo suchym klimatem kontynentalnym. Ułan Bator jest najzimniejszą stolicą świata, średnia temperatura w ciągu całego roku jest ujemna, podczas krótkiego lata bywają upały pow. 35 stopni C, zimą mrozy poniżej -40 a nawet -50 stopni C. Roczna suma opadów w południowej Mongolii wynosi zaledwie 40 mm, w części północnej jest kilkakrotnie wyższa.

Stolica – Ułan Bator jest ponad milionowym miastem, stanowiącym centrum gospodarcze, kulturalne, administracyjne. Narastającymi problemami tej metropolii są paraliż komunikacyjny, zanieczyszczenie powietrza oraz deficyt wody pitnej.

Językiem urzędowym jest język mongolski, w ograniczonym zakresie istnieje możliwość porozumienia w języku rosyjskim i angielskim. Szacuje się, że ok. 5 tys osób zna język polski, w tym ok. 800 absolwentów studiów wyższych, ukończonych w Polsce. Mongolia jest najbardziej wyedukowanym krajem Azji – umiejętność pisania i czytania obejmuje 97,8 % ludności w wieku powyżej 15 lat.

Mongolia jest krajem olbrzymich bogactw mineralnych, które mogą mieć duże perspektywiczne znaczenie rozwojowe dla tej, relatywnie niewielkiej społeczności. Eksploatowane są złoża węgla, miedzi, molibdenu, fluorytu, złota, srebra i ropy naftowej. Rozpoznane i oczekujące na inwestorów są kolejne bardzo bogate złoża miedzi, węgla (w tym koksującego), srebra, uranu, cyny, żelaza.

Walutą jest wymienialny przez całą dobę tugrik, aktualny  (maj 2012)  kurs 1 USD = 1316 tugrików, 1 Euro = 1665 tugrików.

W Mongolii dominuje lamaizm z elementami szamanizmu, w części zachodniej – zamieszkałej przez mniejszość kazachską – nieortodoksyjny islam.

Infrastruktura transportowa jest bardzo uboga, co jest wynikiem małej gęstości zaludnienia, rozległości terytorialnej kraju i bardzo surowego klimatu. Główne drogowe i kolejowe przejścia graniczne to Altanbulag i Nauszki na północy i Zamyn-Uud na południu. Jedyne lotnisko międzynarodowe znajduje się w Ułan Bator, lecz ze względu na jeden pas startowy kończący się u podnóża wysokich gór – z powodu silnych wiatrów – bywa nieczynne niekiedy przez nawet kilka dni. Podjęto decyzję o budowie nowego lotniska, w odległości ok. 40 km od stolicy, w czym pomoże kapitał japoński.

Istnieje obowiązek wizowy dla posiadaczy wszystkich typów paszportów, wizy wydawane są w mongolskich placówkach dyplomatycznych dość sprawnie, istnieje też możliwość ich uzyskania na lotnisku w Ułan Bator.

Narastającym problemem, zwłaszcza w Ułan Bator, jest przestępczość. Połowa wszystkich przestępstw popełniana jest w stolicy, ich wykrywalność nie przekracza 30%. Dotyczy to też kradzieży i napadów wobec obcokrajowców, nawet w porze dziennej i w dużych skupiskach ludzi (bazary, sklepy, poczta, świątynie buddyjskie). W przypadku najpoważniejszych przestępstw kryminalnych orzekana i wykonywana jest kara śmierci.

Główne święta państwowe to Naadam w dniach 11-13 lipca oraz Święto Niepodległości 26 listopada. Zwykle po świętach jeszcze przez kilka dni instytucje i handel pracują w ograniczonym zakresie.

Polska była jednym z pierwszych państw, które nawiązały stosunki dyplomatyczne z Mongolią, nastąpiło to 14.04.1950 roku.

II. System administracyjny

Stworzony na początku lat 90-tych demokratyczny model polityczny, wzorowany był podobno w znacznym stopniu na rozwiązaniach przejmowanych z Polski. Funkcję prezydenta państwa pełni od czerwca 2009 Ts. Elbergdorj, polityk o dużym doświadczeniu, w przeszłości dwukrotnie premier Mongolii. Następne wybory prezydenckie odbędą się w 2013 roku.

W systemie wielopartyjnym dominują dwa silne ugrupowania – Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna (od jesieni 2010 pod nazwą Mongolska Partia Ludowa)  i Partia Demokratyczna. W 2011 roku powstała   nowa Mongolska Partia Ludowo-Demokratyczna, kierowana przez byłego prezydenta N. Enkhbayara, która w wyborach parlamentarnych 2012 roku będzie stanowiła istotną konkurencję dla MPL, gdyż adresuje swój program do tego samego potencjalnego elektoratu. Jest też zarejestrowanych ponad 20 innych partii politycznych, lecz w wyborach parlamentarnych, jakie odbyły się w końcu czerwca 2008 roku, nie odegrały one znaczącej roli.

Do jednoizbowego parlamentu – Wielkiego Churału Państwowego, wybieranych jest co 4 lata 76 deputowanych. Churał powołuje i odwołuje rząd.

Według opracowania grupy naukowców z uniwersytetu w Essex, Mongolia w porównaniu z innymi państwami regionu (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan) wypada najkorzystniej pod względem przestrzegania praw człowieka, swobody ekonomicznej, nakładów na ochronę zdrowia, ochrony praw pracowniczych, przestrzegania praw kobiet, wolności mediów, a nawet korupcji, chociaż ten ostatni problem jest niewątpliwie zauważalny. Z wymienionych państw Mongolia otrzymuje też największe  wsparcie pomocowe z zagranicy, które autorzy szacują na ok. 100 USD/mieszkańca rocznie.

Terytorium Mongolii podzielone jest na 21 ajmaków, te składają się z somonów ( w sumie 315) a najmniejszą jednostką terytorialną są bagi. Poszukiwanie odniesień do polskich realiów jest bardzo trudne, gdyż przykładowo somony mają obszar kilku polskich powiatów a zamieszkałe są często zaledwie przez  1-3 tys mieszkańców.

Sądownictwo gospodarcze funkcjonuje w oparciu o Mongolską Izbę Przemysłowo-Handlową oraz system sądów powszechnych. W kontaktach z tymi instytucjami konieczna jest znajomość języka mongolskiego i miejscowego prawa.

III. Gospodarka

Mongolia jest krajem rolniczo-przemysłowym z wyraźną przewagą naturalnej gospodarki pasterskiej. Hodowla stanowi bazę surowcową dla przemysłu spożywczego i lekkiego. Po rozwiązaniu RWPG wystąpił długotrwały kryzys w wyniku utraty dostaw wielu komponentów, a przede wszystkim w wyniku wycofania się wielu krajów dawnego bloku ze wspierania technologicznego i obsługi serwisowej zainstalowanych urządzeń, wyjazdu fachowego personelu nadzorującego, zerwania powiązań kooperacyjnych i utraty rynków zbytu na wytwarzane produkty, często zresztą niskiej jakości. W ostatnich latach gospodarka Mongolii przekształca się w gospodarkę wolnorynkową. Zaniechano podtrzymywania dotowanych przedsiębiorstw przemysłowych i praktycznie zlikwidowano system kołchozowego rolnictwa. Dokonano prywatyzacji wielu przedsiębiorstw, wiele innych niszczeje bez szans na wznowienie działalności. Jednym z szokujących przykładów jest kompleks relatywnie nowoczesnych budynków zakładów młynarskich, wybudowanych z pomocą b. ZSRR w pobliżu Darchanu w latach 80-tych, które niszczeją z powodu braku zboża do przemiału, które pochodziło z wielkoobszarowych gospodarstw państwowych. Zdewastowane strefy przemysłowe obserwować można w Ułan Bator, Darchanie, Erdenecie i  innych miastach i mniejszych miejscowościach.

Aktualnie  ok. 200 tys ha ziem uprawnych obsiewa się zbożami, ziemniakami i roślinami paszowymi. Plony są jednak niskie (13 q zbóż i 102 q ziemniaków) i Mongolia importuje corocznie znaczne ilości zbóż z Rosji i Kazachstanu. Celem działań rządu jest powrót Mongolii do samowystarczalności paszowo-zbożowej. Mongolia to w sektorze rolnym przede wszystkim wielki producent mięsa. W kraju tym hodowanych jest 36 – 43 mln zwierząt (bydło, owce, kozy, konie, wielbłądy, jaki), które z olbrzymią nadwyżką zabezpieczają klasyczną mongolską dietę mięsno-mleczną. Liczba zwierząt jest w dużym stopniu uzależniona od warunków pogodowych w porze zimowej. Zimą 2009/2010 odnotowano zmniejszenie stada o kilka milionów sztuk, w 2011 było to 36 mln sztuk, w tym 15,8 mln kóz, 15,5 mln owiec, 2,1 mln koni, 2,3 mln krów, 279 tys wielbłądów.

Wszystkie sektory gospodarki mongolskiej są otwarte dla inwestorów zagranicznych, z czego korzysta przede wszystkim strona chińska, która stała się głównym inwestorem i źródłem prawie połowy wszystkich inwestycji zagranicznych. Duże zainteresowanie inwestorów amerykańskich, kanadyjskich i japońskich budzą złoża surowców naturalnych, rozpoznane niekiedy wiele lat temu, ale z przyczyn politycznych i ekonomicznych ich eksploatacja nie była podejmowana. W sumie rozpoznano geologicznie ponad 1000 różnych złóż surowców mineralnych w ponad 8000 lokalizacji. W Mongolii, kraju bardzo rozległym terytorialnie i z bardzo ubogą infrastrukturą – złoża węgla, miedzi, złota, fluorytu i ropy naftowej są zlokalizowane w trudnodostępnych regionach i ich eksploatacja wymaga poniesienia kosztownych inwestycji wstępnych. Mimo tych naturalnych trudności Mongolia odnotowywała do 2008 roku corocznie ok. 10% wzrost gospodarczy, przede wszystkim dzięki wydobyciu węgla, eksporcie koncentratu miedziowego (2,2% światowego wydobycia tego surowca), złota i wyrobów kaszmirowych – produkowanych w unowocześnionych fabrykach, w atrakcyjnym wzornictwie i wysokiej jakości. Przemysł wydobywczy zapewnia ok. 70% dochodów eksportowych Mongolii. W 2011 roku odnotowano istotny wzrost wydobycia węgla kamiennego (31 mln ton, wobec 25 mln w 2010 i 13 mln w 2009 roku). W sumie w 2011 roku odnotowano wzrost  produkcji całego sektora wydobywczego o 14%.

W 2006 roku dwie chińskie kompanie rozpoczęły poszukiwania i wydobycie ropy naftowej. W pierwszym roku wydobyły 50,2 tys ton ropy, w 2009 – 1870 tys baryłek, w 2010 – 2180 tys baryłek, w 2011 – 2548 tys baryłek, całość transportując do chińskich rafinerii.  Aktualnie Mongolia nadal importuje paliwa płynne: (praktycznie wyłącznie z Rosji – 95%, reszta to Chiny – 3,5% i Kazachstan – 1,5%) – 280 000 ton benzyn, 310 000 ton paliw typu diesel, 41 000 ton paliwa lotniczego i 4400 ton mazutu rocznie.

W 2007 roku pojawiła się koncepcja budowy elektrowni jądrowej w oparciu o wieloletni kredyt udzielony przez Francję, który byłby spłacany wydobywanym w Mongolii uranem. W 2008 roku konkurencyjną ofertę złożyła strona rosyjska, w 2009 pojawiły się kolejne oferty z Korei i Japonii.

Istotna dla dochodów budżetowych jest też działalność kolei mongolskich, transportujących znaczne ilości towarów w tranzycie z Chin do Rosji i Europy. Wobec zbliżania się do granicy wydolności tego jednotorowego szlaku kolejowego, rozważana jest coraz pilniejsza konieczność budowy drugiego toru, w czym zainteresowana jest zarówno Rosja jak i szybko rozwijające się gospodarczo Chiny. Pierwszym etapem modernizacji tej linii będzie bezzwrotna pomoc amerykańska w wysokości 188 mln USD, która jest wynikiem wizyty prezydenta Mongolii w USA w listopadzie 2007 roku. W 2009 roku, w związku z kryzysem ekonomicznym, wielkość przewozów uległa istotnemu zmniejszeniu.

Wobec bardzo surowego klimatu kontynentalnego z zimowymi spadkami temperatury nawet poniżej -50 stopni, perspektywy rozwoju rolnictwa wydają się być ograniczone a pogłowie zwierząt hodowlanych, przekraczające 40 mln sztuk, może w przypadku niekorzystnych warunków atmosferycznych ulegać znacznym wahaniom. W tej sytuacji szansą rozwoju gospodarczego Mongolii i w konsekwencji podniesienia poziomu życia 2,7 mln mieszkańców jest udostępnianie złóż surowcowych inwestorom zewnętrznym. Znaczącą inwestycją jest zaangażowanie kanadyjskiego  koncernu Ivanhoe Mines w zagospodarowanie jednego z najbogatszych na świecie złóż miedzi Oyu Tolgoi (zawartość metalu do 3%). W 2006 roku zakończono odkrywanie płytkiej części złoża i równocześnie wydrążono szyb do głębokości 1400 metrów, aby rozpocząć eksploatację najbogatszej części pokładów. Według informacji kierownictwa tego koncernu, po rozpoczęciu wydobycia wpływy podatkowe i koncesyjne do budżetu Mongolii zwiększą go o minimum 30%. Będzie to możliwe dzięki planowanemu wydobyciu w ciągu 46 lat eksploatacji 16 mln ton miedzi i 350 ton złota, o wartości wg cen sprzed kryzysu ekonomicznego – 30 mld USD. W 2007 roku inwestycja ta została wstrzymana z powodu niespodziewanej zmiany stanowiska strony mongolskiej w sprawie uzgodnionego podziału przyszłych zysków. Prawdopodobnie było to związane z narastającymi emocjami przed wyborami parlamentarnymi 2008 roku. W 2009 roku sygnowano nowe porozumienie w tej sprawie. Wydobycie na skalę przemysłową ma nastąpić w 2012 roku.

Drugim równie perspektywicznym złożem jest Tavan Tolgoi – bardzo bogate i płytko usytuowane pokłady węgla kamiennego (w sumie 6,4 mld ton), w tym w dużej części koksującego (1,8 mld ton).  Z wielu zainteresowanych inwestorów ważna jest Rosja – która złożyła w końcu 2005 roku ofertę zainwestowania 1,2 mld USD, oczekując w zamian przyznania 51% udziałów w proponowanej spółce. Władze Mongolii dotąd na propozycję rosyjską nie odpowiadały, oczekując prawdopodobnie jeszcze atrakcyjniejszych ofert, pochodzących z Chin i państw zachodnich. Decyzje w tej sprawie zapadły w lipcu 2011, kiedy to równocześnie przyznano koncesje eksploatacyjne firmie amerykańskiej, spółce chińsko-japońskiej i spółce rosyjsko-koreańsko-japońskiej. Za kilka lat mongolski węgiel może wstrząsnąć światowymi cenami tego paliwa. Dodatkowo na początku października 2011 roku, podczas wizyty w Mongolii kanclerz Niemiec A. Merkel, podpisano porozumienie o włączeniu się niemieckiego konsorcjum BBM Operta wraz z australijską firmą Macmahon w program inwestycji w tym regionie o wartości do 2 mld USD. Podpisano też kontrakt na budowę przez firmę Siemens elektrowni o mocy 300 MW dla zasilania kopalń w tym regionie. Współpraca z Niemcami uległa istotnemu wzmocnieniu, bo w kwietniu 2012 roku z wizytą w Berlinie przebywał prezydent Mongolii Ts. Elbergdorj, jako pierwszy gość prezydenta J. Gaucka.

Po 1990 roku odnotowano napływ inwestycji zagranicznych wartości 2,3 mld USD. Największym inwestorami są Chiny (47%), Kanada (14%), Korea (6,7%), USA (4,9%), Japonia (4,3%), Rosja (tylko 3,2%), Wielka Brytania (2,3%), Bułgaria (1,7%!!). Połowa wszystkich inwestycji dotyczy sektora wydobywczego, pozostałe to: handel, usługi, przemysł oświetleniowy, bankowość, budownictwo, telekomunikacja, przetwórstwo żywności i turystyka.

Kolejnym obszarem rozwijającym się w bardzo szybkim tempie w Mongolii jest budownictwo. W 2005 roku, w ramach rządowego programu budowy 40 000 mieszkań, rozpoczęto w stolicy m.in. realizację dwóch kompleksów nowoczesnych osiedli mieszkaniowych: inwestycji japońskiej „Japan Town”  i  amerykańskiej „Marshall Town”. Były one kontynuowane przez 2006 rok i w 2007 zasiedlane były już pierwsze budynki. W tym obszarze jest duża szansa zbytu polskich materiałów wykończeniowych, instalacyjnych, mebli itd., co już w latach 2005-2007 statystycznie wyraźnie zmieniało strukturę polskiego eksportu na ten rynek. W 2008 roku rozpoczęto realizację nowego programu rządowego budowy 100 000 mieszkań, który jednak z powodu zjawisk kryzysowych może ulec spowolnieniu.

Rosnące znaczenie gospodarcze ma turystyka, w której obserwuje się corocznie wzrost liczby odwiedzających ten kraj o 15%. Władze zamierzają dalej rozwijać ten sektor gospodarki poprzez rozwój infrastruktury oraz rozszerzając ofertę także na porę zimową. Pojawia się tutaj szansa także dla polskich operatorów, którzy rozważają uruchomienie choćby jednej typowo polskiej bazy (z polskimi daniami, polskojęzycznymi przewodnikami itd.). W 2011 roku odwiedziło Mongolię 621 tys osób, w tym 343 000 z Chin, ponad 100 000 z Rosji, 15 000 z Japonii.

Główne źródła importu do Mongolii  to: Rosja, Chiny, Japonia, Korea, USA, Niemcy, Francja, Polska (w 2008 32,6 mln USD, w 2009 spadek do  17,5 mln USD, 2010 – 25 mln  USD, 2011 – 46 mln USD), Kazachstan. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że w 2008 roku Polska była drugim źródłem importu z państw UE, a obecnie zajmuje miejsce piąte (po Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji i Szwecji). W 2011 roku wartość importu z Chin przekroczyła 2 mld USD, z Rosji ok. 1,6 mld USD ( w tym zdecydowana większość importowanych paliw plynnych), z USA 537 mln USD.

Eksport Mongolii ( w 2009 roku o wartości 1 885 mln USD) kierowany jest w większości do Chin (1 393 mln USD), do Kanady (147 mln USD), do Rosji (68 mln USD), do Włoch (31 mln USD), do Korei Płd (15,5 mln USD), do Wielkiej Brytanii (126,9 mln USD – olbrzymi skok w tej pozycji w ostatnich dwóch latach, w 2007 roku 22 mln USD). Według danych za 2011 rok – całkowita wartość mongolskiego eksportu to 4,7 mld USD, z czego 4,4 mld  do Chin (ponad 90%).  Ze szczegółowych informacji statystycznych wynika, że Chiny przejmują całą mongolską produkcję koncentratu miedziowego (wartość 836 mln USD), znaczącą część wydobywanego węgla, rud cynku i żelaza, zdecydowaną większość eksportowanej wełny owczej, skór kóz, owiec i jagniąt, poszukiwanego na światowych rynkach włosia końskiego.

Z powodu światowego kryzysu ekonomicznego obroty w handlu zagranicznym Mongolii w pierwszych miesiącach 2009 roku uległy znaczącemu zmniejszeniu. Wartość mongolskiego eksportu w I kwartale 2009 roku wyniosła 322,3 mln USD, co w porównaniu z analogicznym okresem 2008 roku stanowi istotny spadek (w 2008 – 579,7 mln USD). Podobnie w imporcie – jego wartość w I kwartale wyniosła 393,8 mln USD, wobec 599,2 mln USD w 2008 roku. Największy spadek wartości mongolskiego eksportu dotyczy partnerów azjatyckich: Chin, Japonii i Korei. W przypadku eksportu do Niemiec i Wielkiej Brytanii odnotowano wzrost wartości eksportu w stos. do analogicznego okresu 2008 roku. Wartość mongolskiego importu uległa największemu obniżeniu w relacjach z Rosją i Chinami, bo o ponad 50% (!). Na uwagę zasługuje odnotowany wzrost wartości importu z Włoch, Wielkiej Brytanii, Francji i USA, mimo zjawisk kryzysowych w gospodarce światowej. W 2011 obroty handlowe wzrosły: eksport 4,7 mld USD, import 6,5 mld USD.

Mongolia jest odbiorcą znaczącej pomocy z zagranicy, w minionych 10 latach otrzymała pomoc wartości ok. 1,8 mld USD a w ostatnich latach jest to pomoc i niskooprocentowane pożyczki w wysokości ponad 300 mln USD rocznie. Największym donatorem pomocy jest Japonia, która po 1991 roku wsparła Mongolię pomocą o wartości ponad 200 mln USD.

Zdaniem ekspertów Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju – Mongolia jest pionierem reform ekonomicznych w regionie, najszybciej wprowadza rozwiązania rynkowe, stworzyła nowoczesny system bankowy z dobrze wykwalifikowanymi kadrami i jest atrakcyjna dla zagranicznych inwestorów.

W 2008 roku odnotowano w Mongolii 1 746 000 użytkowników telefonów komórkowych (na 2,68 mln mieszkańców !)  i 101,3 tys abonentów telewizji kablowej.

IV. Dwustronna współpraca gospodarcza

Z 27 państw poszerzonej UE Polska była, zależnie od roku, drugim lub trzecim po Niemczech partnerem handlowym Mongolii. Rosnąca w ostatnich latach po 30% rocznie wymiana handlowa przekroczyła w 2008 roku wartość 32,5  mln USD. Od wielu lat Mongolia jest jedynym państwem Azji, z którym Polska ma dodatnie saldo w obrotach handlowych. Zdecydowaną większość tej wymiany stanowi eksport polskich towarów na rynek mongolski, import pozostaje corocznie praktycznie śladowy ( w 2008 roku ok. 92 000 USD). Jest to w stosunku do liczby ludności Mongolii (zaledwie 2,7 mln mieszkańców) – prawdopodobnie jeden z najwyższych wskaźników w naszych relacjach handlowych z państwami Azji. Każdy mieszkaniec Mongolii kupuje rocznie polskie towary za ponad 15 USD.

Znaczącą grupą towarową z Polski są przetwory warzywne ( ogórki konserwowe, kukurydza konserwowa, pieczarki, leczo itd.) oraz owocowe (kompoty, dżemy, marmolada, soki owocowe). Wzrasta eksport materiałów wykończeniowych dla budownictwa (płytki, kleje, farby, kable, tynki, grzejniki, zawory, kotły grzewcze,) mebli, obuwia, odzieży, zeszytów, leków, kosmetyków, sprzętu AGD. Grupą towarów dobrze przyjmowanych na mongolskim rynku są mleko i zagęszczona śmietana, w opakowaniach zapewniających długi okres przydatności do spożycia.

Eksport leków miał wartość ok. 500 tys USD, lecz jest niestabilny i wykazuje duże wahania asortymentowe. Znaczącą pozycją polskiego eksportu są kosmetyki, a  w szczególności kremy.

Po wieloletnich negocjacjach 9.11.2006 podpisano w Ułan Bator porozumienie międzyrządowe w sprawie uregulowania zadłużenia Mongolii wobec Polski. Strona polska anulowała połowę tego zadłużenia (z kwoty wyjściowej ok. 5,6 mln USD), pozostała część będzie przez 10 lat w większości spłacana przez stronę mongolską na specjalny fundusz stypendialny dla studentów mongolskich studiujących w Polsce, a w 10% będzie wykorzystywana na prowadzenie w Mongolii prac  geologicznych przez polskich specjalistów.

W wyniku likwidacji polskiej placówki dyplomatycznej w Ułan Bator w lipcu 2009 roku – obroty dwustronne uległy radykalnemu obniżeniu do 17,5 mln USD (za cały 2009 rok). W 2011 roku nastąpiło ponowne “odbicie” wzrostowe.